15

25 ชุดแสตมป์พระบรมฉายาลักษณ์คัดสรรใน 70 ปีแห่งการครองราชย์ของในหลวงรัชกาลที่ 9

ตลอดระยะเวลาแห่งการครองราชย์ยาวนานกว่า 70 ปี เราคุ้นตากับแสตมป์จดหมายซึ่งมีพระบรมฉายาสาทิสลักษณ์ของในหลวงภูมิพลรัชกาลที่ 9 ทุกดวงออกแบบและผลิตอย่างประณีตโดยบริษัทไปรษณีย์ไทย รู้ไหมว่าในช่วงเวลาของในหลวงรัชกาลที่ 9 ถือเป็นช่วงเวลาที่การสร้างสรรค์ตราไปรษณียากรเฟื่องฟูและก้าวหน้าที่สุดในประวัติศาสตร์ไทยทีเดียว

วิบูลย์ เสรีชัยพร ผู้จัดการ และ สมส่วน ชินวิชา หัวหน้าส่วนพิพิธภัณฑ์ตราไปรษณียากรของฝ่ายตลาดตราไปรษณียากร บอกเล่าความสำคัญของการผลิตแสตมป์พระบรมฉายาลักษณ์ว่า แสตมป์กำเนิดขึ้นในฐานะการเป็นค่าฝากส่ง เหมือนเป็นใบเสร็จรับเงิน การบรรจุรูปประมุขของประเทศลงในแสตมป์จึงเป็นธรรมเนียมปฏิบัติแรกเริ่มมาตั้งแต่แสตมป์ชุดแรกของโลก (แนวคิดเดียวกับการบรรจุภาพประมุขลงธนบัตร) นอกจากนี้ยังเป็นเพราะแสตมป์เปรียบเหมือนสัญลักษณ์ของประเทศที่ไม่ซ้ำใคร ต้องแสดงถึงอัตลักษณ์ตัวตน

วิบูลย์แบ่งปันเกร็ดความรู้น่าสนใจว่า การเรียกว่าแสตมป์พระบรมฉายาลักษณ์ (ซึ่งแปลว่าแสตมป์ภาพถ่าย) ไม่ใช่คำที่ถูกต้องที่สุด เพราะแสตมป์ยุคแรกเริ่มเป็นภาพวาด เหตุผลที่ใช้ภาพวาดคาดว่าเนื่องจากเทคโนโลยีการถ่ายภาพสมัยนั้นยังไม่คมชัดเท่าที่ควร ทั้งภาพวาดยังสวยงามมากกว่า เก็บรายละเอียดได้ดีกว่า ภาพวาดที่วาดจากภาพถ่ายของกษัตริย์ควรเรียกอย่างถูกต้องว่าแสตมป์พระบรมฉายาสาทิสลักษณ์ แต่วงการแสตมป์ก็ใช้คำว่าแสตมป์พระบรมฉายาลักษณ์จนเป็นธรรมเนียมไปแล้ว

ในรัชสมัยของในหลวงรัชกาลที่ 9 มีแสตมป์ผลิตออกมารวมแล้ว 1000 กว่าชุด และเป็นแสตมป์พระบรมฉายาลักษณ์ถึง 70 ชุดด้วยกัน ถือเป็นจำนวนที่มากที่สุดเพราะมีช่วงเวลาครองรัชสมัยยาวนานและเป็นช่วงที่การสะสมแสตมป์เป็นที่นิยม การออกแบบแสตมป์ไทยในช่วงนี้ได้พัฒนาไปมาก มีการสร้างสรรค์งานศิลปะเพื่อบรรจุเรื่องราวลงแสตมป์แผ่นน้อย จากที่เคยมีแต่แสตมป์สำหรับใช้งานเท่านั้น ก็เริ่มมีการผลิตแสตมป์ที่ระลึกตามวาระโอกาสสำคัญต่างๆ การสร้างสรรค์แสตมป์พระบรมฉายาลักษณ์ต้องผ่านขั้นตอนการออกแบบและตรวจทานอย่างละเอียด ใช้เวลาราว 1 ปีขึ้นไป โดยมีทีมงานสำคัญอย่างคณะกรรมการจัดสร้างตราไปรษณียากรคอยดูแล ขั้นตอนสุดท้ายคือการนำความขึ้นกราบบังคมทูลในหลวงภูมิพล ซึ่งทุกดวงที่เกี่ยวข้องกับพระองค์และพระบรมวงศานุวงศ์ล้วนผ่านสายพระเนตรก่อนจะผลิตออกมาให้ประชาชนอย่างเราได้สะสม

แน่นอนว่าแสตมป์เหล่านี้ไม่ใช่กระดาษธรรมดา แต่มีคุณค่าในการเป็นเครื่องบันทึกประวัติศาสตร์ของชาติ ไปรษณีย์ไทยจึงคิดค้นเทคนิคใหม่ๆ ในการพิมพ์เพื่อเพิ่มความสวยงามในฐานะสื่อวัฒนธรรมของประเทศ และเพื่อถวายแด่ในหลวงรัชกาลที่ 9 ตลอดมา

“แสตมป์ที่เกี่ยวข้องกับพระองค์ท่าน ไม่เพียงแต่บรรจุเรื่องราวมากมาย ในเวลากว่า 70 ปีมีแสตมป์ 70 ชุด รวมแล้ว 341 ดวง จำนวนพิมพ์ประมาณ 2 พันกว่าล้านดวง ถือเป็นจำนวนที่มากที่สุดและเป็นคอลเลกชันสร้างแรงบันดาลใจในการสร้างสรรค์แสตมป์ไทย ไม่ว่าจะเป็นรูปแบบพิเศษ เทคนิคพิเศษ คนไปรษณีย์ทุ่มเทจิตใจลงไปทำถวายพระองค์ เราคิดเยอะแยะมากมายเพื่อให้สมพระเกียรติ ให้สมเป็นพระมหากษัตริย์ผู้ยิ่งใหญ่ของประเทศ” วิบูลย์เล่าอย่างภูมิใจ

แสตมป์พระบรมฉายาลักษณ์ที่ระลึกแบ่งออกเป็นหมวดต่างๆ คือ แสตมป์ฉลองครบรอบพระชนมายุ แสตมป์พระราชพิธีฉลองสิริราชสมบัติ แสตมป์พระราชกรณียกิจและพระอัจฉริยภาพ แสตมป์ราชาภิเษกสมรส และแสตมป์อื่นๆ ที่เกี่ยวเนื่อง นี่คือชุดแสตมป์ตัวอย่างในแต่ละหมวดที่เราชื่นชอบในความสวยงามและเทคนิคแพรวพราวจนอยากแบ่งปันให้ชมกัน

หมวดแสตมป์ใช้งาน

1. พระบรมฉายาลักษณ์ ร.9 ชุด 1 (สยาม) พ.ศ. 2490

2. พระบรมฉายาลักษณ์ ร.9 (ชุด 3) พ.ศ. 2504

3. พระบรมฉายาลักษณ์ ร.9 (ชุด 5) พ.ศ. 2515

หมวดแสตมป์ที่ระลึก

แสตมป์ฉลองครบรอบพระชนมายุ

4. ฉลองราชนิติภาวะ
แสตมป์ที่ระลึกชุดแรกในรัชสมัยของในหลวงรัชกาลที่ 9 เป็นแสตมป์ในวาระการบรรลุนิติภาวะ พระชนมายุ 20 พรรษาพอดี และยังถือเป็นแสตมป์เฉลิมพระชนมพรรษาชุดแรก เพราะออกในวันที่ 5 ธันวาคม พ.ศ. 2490 ออกช้ากว่าแสตมป์ใช้งานชุดแรกเพียง 20 วันเท่านั้น

5. เฉลิมพระชนมพรรษาครบ 4 รอบ

6. มหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 5 รอบ (ชุด 1)
จุดเริ่มต้นการใช้เทคนิคพิเศษครั้งแรกของวงการแสตมป์ไทย พิมพ์ด้วยแผ่นทองคำแท้และปั๊มดุนนูนเพื่อให้สมวาระมหามงคล และยังเป็นครั้งแรกที่ออกแสตมป์ที่ระลึกชุดลำดับถัดไปให้สะสมพร้อมกันด้วย

7. มหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 5 รอบ (ชุด 3)

8. มหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 6 รอบ (ชุด 3)

9. มหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 7 รอบ (ชุด 1)
แสตมป์ 7 เหลี่ยมด้านเท่าดวงแรกของโลก ในชุดประกอบด้วยแสตมป์ 7 ดวง ชื่อชุดสัตตมหามงคล ภูมิพลมหาราชา ภาพในแสตมป์พิมพ์เหมือนผนึกเหรียญเข้าไปในแสตมป์ ใช้ต้นแบบจากเหรียญที่ระลึกจริง

10. มหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 80 พรรษา (ชุด 2)
แสตมป์ชุดนี้เป็นการร้อยเรียงภาพในช่วงพระชนมายุที่เคลื่อนผ่านทีละ 10 ปี ตรงกลางเว้นเป็นภาพระหว่างในหลวงรัชกาลที่ 9 ทรงพระผนวช ใช้เทคนิคภาพโฮโลแกรม 3 มิติ

11. วันเฉลิมพระชนมพรรษา พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว 2552

12. วันเฉลิมพระชนมพรรษา พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว 2553
เมล็ดข้าวบนแสตมป์เป็นเมล็ดข้าวจริง และเป็นเมล็ดข้าวเปลือกมงคลจากพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญในวันพืชมงคล พิมพ์และบรรจงติดเมล็ดข้าวด้วยมือทุกดวงจนครบ 1 ล้านดวงที่ฝรั่งเศส

แสตมป์พระราชพิธีฉลองสิริราชสมบัติ

13. รัชดาภิเษก

14. รัชมังคลาภิเษก (ชุด 1) (รัชมังคลาภิเษกหมายถึงวาระการครองราชย์ยาวนานที่สุดในราชวงศ์จักรี)

15. งานฉลองสิริราชสมบัติครบ 50 ปี (ชุด 1)
ชุดนี้พิมพ์ด้วยทองคำแท้และปั๊มดุนนูน

แสตมป์พระราชกรณียกิจและพระอัจฉริยภาพ

16. โครงการที่ดำเนินการตามพระราชดําริ

17. การเกษตรทฤษฎีใหม่ ตามแนวพระราชดำริ

18. พระบิดาแห่งมาตรฐานการช่างไทย

แสตมป์ราชาภิเษกสมรส

19. ราชาภิเษกสมรสครบ 15 ปี

20. ราชาภิเษกสมรสครบ 50 ปี

21. 60 ปี ราชาภิเษกสมรส

แสตมป์รอยปรุรูปหัวใจ ประดับด้วยคริสตัลแท้จากสวารอฟสกี้ ดวงละ 6 เม็ด เม็ดหนึ่งแทนเวลา 10 ปี จัดทำเป็นชุดตั้งโชว์ นอกจากนี้ยังผลิตหนึ่งชุดพิเศษซึ่งประดับด้วยเพชรแท้รูปหัวใจแทนคริสตัล เพื่อทูลเกล้าฯ ถวายในหลวงรัชกาลที่ 9

อื่น ๆ ที่เกี่ยวเนื่อง

22. เอเชียนเกมส์ครั้งที่ 6 (ชุด 2)

23. ครบรอบ 60 ปี คณะลูกเสือไทย

24. ครบรอบ 100 ปี ธนบัตรไทย

25. 100 ปี งานวิจัยข้าวไทย เป็นแสตมป์ชุดสุดท้ายในรัชสมัยของในหลวงรัชกาลที่ 9

ยังมีแสตมป์พระบรมฉายาลักษณ์ที่งดงามอีกหลายชุด ใครอยากชมอย่างเต็มอิ่ม ตามไปดูให้ครบ 70 ชุดที่พิพิธภัณฑ์ตราไปรษณียากร สามเสนใน ซึ่งกำลังมีนิทรรศการ ‘ทุกดวงตราจารึกไว้ สถิตใจไทยนิรันดร์’ จัดแสดงตราไปรษณียากรของพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ตลอดรัชสมัยของพระองค์

ดูรายละเอียดที่ Facebook | บริษัท ไปรษณีย์ไทย จำกัด

ภาพ บริษัท ไปรษณีย์ไทย จำกัด

กันตพร สวนศิลป์พงศ์

ฝ้ายกันตะ หัวหน้ากองบรรณาธิการ a day อดีตนิสิตนิเทศจุฬาฯ ที่มีความ ‘เป็ด’ ในตัว สนใจสิ่งหลากหลายตามมาตรฐานหญิงไทย เช่น หนังสือ ของกิน ศิลปะ ชอบเสพงานสร้างสรรค์ที่ผลิตโดยหญิงสาวเป็นพิเศษ เคยเขียนหนังสือกับสำนักพิมพ์ fullstop หนึ่งเล่มชื่อ Magic Moment ความงดงามในเสี้ยววินาที

related post